કમ્પ્યુટર મૂળભૂત બાબતો

1. કમ્પ્યુટર શું છે? (What is a Computer?)

વ્યાખ્યા: કમ્પ્યુટર એ એક ઇલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસ છે અથવા એક એવું મશીન જે ઇનપુટ લે છે, તેનું પ્રક્રિયાકરણ કરે છે, અને આઉટપુટ આપે છે.

લક્ષણો (Features of Computer)

ઝડપ: કમ્પ્યુટર સેકન્ડના ભાગમાં લાખો ગણતરી કરી શકે છે.
ચોકસાઇ: તે ભૂલ નથી કરતું (જો પ્રોગ્રામ સાચું હોય તો).
સ્ટોરેજ ક્ષમતા: પુસ્તકો ભરેલી લાઇબ્રેરી કરતાં પણ વધુ ડેટા એક નાની ચિપમાં સાચવી શકે છે.
મલ્ટીટાસ્કિંગ: એક સાથે મ્યુઝિક સાંભળવું, ડોક્યુમેન્ટ લખવું અને ઈન્ટરનેટ વાપરવું.
ઑટોમેશન: એકવાર પ્રોગ્રામ આપીએ તો કમ્પ્યુટર પોતે કામ પૂરુ કરે છે.

2. કમ્પ્યુટરના પ્રકારો (Types of Computer)

(a) સુપર કમ્પ્યુટર (Super Computer)

સૌથી શક્તિશાળી કમ્પ્યુટર.
ખૂબ મોટી અને જટિલ ગણતરીઓ કરવા માટે.
ઉપયોગ: હવામાનની આગાહી, વૈજ્ઞાનિક રિસર્ચ, પરમાણુ પરીક્ષણ.

(b) પર્સનલ કમ્પ્યુટર (Personal Computer – PC)

ઘર, ઓફિસ, શાળા-કોલેજમાં.
પ્રકાર: ડેસ્કટોપ (Desktop), લેપટોપ (Laptop), ટેબ્લેટ (Tablet)

(d) એમ્બેડેડ સિસ્ટમ (Embedded System)

મશીનની અંદર છૂપાયેલું નાનું કમ્પ્યુટર.
ઉદાહરણ: વૉશિંગ મશીન, એટીએમ મશીન વગેરે.

3. કમ્પ્યુટરના ભાગો: હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર

કમ્પ્યુટરને બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચી શકાય: હાર્ડવેર (Hardware) જેને તમે સ્પર્શ કરી શકો, અને સોફ્ટવેર (Software) જે અદૃશ્ય સૂચનાઓ છે.

હાર્ડવેર (Hardware): ભૌતિક ભાગો જેમ કે મોનિટર, કીબોર્ડ, CPU (Central Processing Unit).
સોફ્ટવેર (Software): પ્રોગ્રામ્સ જેમ કે વિન્ડોઝ કે એમ. એસ વર્ડ. તેને બે પ્રકાર: સિસ્ટમ સોફ્ટવેર (System Software) (જેમ કે OS) અને એપ્લિકેશન સોફ્ટવેર (Application Software) (જેમ કે ગેમ્સ).

સરખામણી: જો કમ્પ્યુટરને માનવ શરીર સમજીએ, તો હાર્ડવેર આપણા શરીરના અંગો (હાથ, પગ, આંખો) જેવું છે અને સોફ્ટવેર આપણું દિમાગ અને વિચારો જેવું છે જે તે અંગોને શું કરવું છે તે સૂચના આપે છે.

4. ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ (Operating System - OS)

વ્યાખ્યા: OS એ એક સિસ્ટમ સોફ્ટવેર છે જે કમ્પ્યુટરના હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર સ્રોતોનું નિર્માણ કરે છે. તે વપરાશકર્તા અને કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર વચ્ચે ઇન્ટરફેસ (Interface) તરીકે કામ કરે છે.

કાર્ય: તે બધા પ્રોગ્રામોને ચલાવવા, ફાઇલો મેનેજ કરવા, મેમરી મેનેજ કરવા માટે જવાબદાર છે.

OS ના પ્રકારો:

વિન્ડોઝ (Windows): માઇક્રોસોફ્ટ કંપનીનું OS. વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગ થતું OS. વપરાશમાં ખૂબ સરળ.
મેક ઓએસ (macOS): એપલ કંપનીનું OS. તે મેકબુક લેપટોપ અને આઇમેક કમ્પ્યુટર્સમાં આવે છે. ડિઝાઇન અને સુરક્ષા માટે પ્રખ્યાત.
લિનક્સ (Linux): એક ઓપન-સોર્સ OS છે, એટલે કે તેને કોઈપણ મફતમાં ઉપયોગ અને બદલી શકે છે. તે મુખ્યત્વે ડેવલપર્સ, સર્વર્સ અને સુપરકમ્પ્યુટર્સમાં વપરાય છે.

5. મેમરીના પ્રકારો (Types of Memory)

કમ્પ્યુટરમાં ડેટા સંગ્રહિત કરવા માટે વિવિધ પ્રકારની મેમરી હોય છે.

પ્રાઇમરી મેમરી (Primary Memory / Main Memory):

રેમ (RAM - Random Access Memory):

તે કમ્પ્યુટરની તાત્કાલિક (Temporary) મેમરી છે. જેમ કમ્પ્યુટર ચાલુ છે તે દરમ્યાન જ ડેટા સ્ટોર રહે છે. કમ્પ્યુટર બંધ કરતા તેનો ડેટા ડિલીટ થઈ જાય છે. જેટલી RAM વધુ, તેટલો કમ્પ્યુટર ઝડપી.

રોમ (ROM - Read Only Memory):

તે કમ્પ્યુટરની સ્થાયી (Permanent) મેમરી છે. તેમાં કમ્પ્યુટરને ચાલુ કરવા માટેની મૂળભૂત સૂચનાઓ સ્ટોર હોય છે. તેનો ડેટા કમ્પ્યુટર બંધ કર્યા પછી પણ નષ્ટ થતો નથી.

સેકન્ડરી મેમરી (Secondary Memory / Storage):

આ સ્થાયી સ્ટોરેજ છે. તમારા બધા પ્રોગ્રામ્સ, ફોટો, વિડિઓ, ડોક્યુમેન્ટ્સ અહીં સંગ્રહિત થાય છે. કમ્પ્યુટર બંધ કર્યા પછી પણ ડેટા સલામત રહે છે.

ઉદાહરણ: હાર્ડ ડિસ્ક ડ્રાઇવ (HDD), સોલિડ સ્ટેટ ડ્રાઇવ (SSD), પેન ડ્રાઇવ.

કેશ મેમરી (Cache Memory):

તે CPU અને RAM વચ્ચેની અત્યંત ઝડપી મેમરી છે. તે વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાતા ડેટાની નકલ સંગ્રહિત કરે છે જેથી CPUને તે ઝડપથી મળી શકે.

6. CPU (Central Processing Unit) શું છે?

તે કમ્પ્યુટરનું મગજ છે. તે બધી ગણતરીઓ અને નિર્ણયો લે છે.
તે ઇનપુટ ડેટા પર પ્રક્રિયા કરીને આઉટપુટ આપે છે.
તેની ગતિ ગીગાહર્ટ્ઝ (GHz) માં મપાય છે.

7. ઇનપુટ અને આઉટપુટ ડિવાઇસીસ (Input & Output Devices)

ઇનપુટ ડિવાઇસ (Input Devices):

જે ડિવાઇસની મદદથી આપણે કમ્પ્યુટરમાં ડેટા દાખલ કરીએ છીએ.

ઉદાહરણ: કીબોર્ડ, માઉસ, સ્કેનર, વેબકેમ, ટચસ્ક્રીન.

આઉટપુટ ડિવાઇસ (Output Devices):

જે ડિવાઇસની મદદથી કમ્પ્યુટર આપણને પરિણામ આપે છે.

ઉદાહરણ: મોનિટર, પ્રિન્ટર, સ્પીકર, હેડફોન, પ્રોજેક્ટર.

8. સ્ટોરેજ ડિવાઇસીસ

Hard Disk (HDD): સસ્તું, મોટી ક્ષમતા, ધીમું.
SSD (Solid State Drive): ઝડપથી કામ કરે, પણ મોંઘું.
Pen Drive: નાનું, પોર્ટેબલ, સરળ.

9. કમ્પ્યુટરના મહત્વપૂર્ણ ફુલ ફોર્મ (Important Computer Full Forms)

CPU: Central Processing Unit
GPU: Graphics Processing Unit
OS: Operating System
RAM: Random Access Memory
ROM: Read Only Memory
HDD: Hard Disk Drive
SSD: Solid State Drive
BIOS: Basic Input Output System
USB: Universal Serial Bus
LAN: Local Area Network
WAN: Wide Area Network
IP: Internet Protocol
HTTP: Hyper Text Transfer Protocol
HTTPS: Hyper Text Transfer Protocol Secure
GUI: Graphical User Interface
AI: Artificial Intelligence
WWW: World Wide Web

કમ્પ્યુટર ચાલુ કરવાની પ્રક્રિયા (Start / Booting Process)

પાવર કનેક્શન ચેક કરો

કમ્પ્યુટરનો પાવર કેબલ (Power Cable) અને મોનિટર (Monitor Cable) સહી રીતે લગાડેલા હોવા જોઈએ.

પાવર બટન (Power Button) દબાવો

CPU કેબિનેટ (CPU Cabinet) પરનું પાવર બટન દબાવો.
મોનિટરનું પાવર બટન પણ ચાલુ કરો.

બૂટિંગ (Booting Process) શરૂ થશે

કમ્પ્યુટર અંદરથી BIOS (Basic Input Output System) હાર્ડવેર ચેક કરશે.
પછી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ (Operating System – Windows, Linux વગેરે) લોડ થશે.

ડેસ્કટોપ (Desktop) દેખાશે

કમ્પ્યુટર હવે કામ કરવા માટે તૈયાર છે.

કમ્પ્યુટર બંધ કરવાની પ્રક્રિયા (Shut Down Process)

❌ નોંધ: કદી પણ સીધું પાવર બંધ ન કરવું, કારણ કે તે કમ્પ્યુટરને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

બધાં પ્રોગ્રામ (Programs) બંધ કરો

Word, Browser, Music વગેરે બધું Save કરીને બંધ કરો.

સ્ટાર્ટ મેનૂ (Start Menu) ખોલો

Windows માં → Start Button (ડાબી નીચે) ક્લિક કરો.

Shut Down વિકલ્પ પસંદ કરો

Start Menu → Power Icon → Shut Down પસંદ કરો.

સિસ્ટમ બંધ થવા લાગશે

બધું બંધ કરીને સ્ક્રીન કાળી (black) થઈ જશે.